Teorie wyjaśniające wpływ kontaktu z przyrodą
Dwoma najpowszechniej cytowanymi teoriami w tym obszarze są teoria odbudowy uwagi (Attention Restoration Theory, ART) opracowana przez Rachela i Stephena Kaplanów (1989) oraz teoria redukcji stresu przez środowisko naturalne (Stress Recovery Theory, SRT) Rogera Ulricha (1984).
Teoria ART zakłada, że środowiska naturalne — w przeciwieństwie do środowisk miejskich — angażują tzw. uwagę mimowolną, która nie wymaga wysiłku i pozwala na regenerację zdolności uwagi kierowanej, wyczerpywanej przez wymagania codziennego życia. Ogród, z jego zmiennymi bodźcami wizualnymi i rytmem biologicznym, sprzyja temu procesowi.
Teoria SRT wskazuje na biologiczny mechanizm: widok roślinności wywołuje szybką, autonomiczną reakcję fizjologiczną polegającą na obniżeniu częstości akcji serca i napięcia mięśni szkieletowych. Ulrich opisał ten efekt obserwując pacjentów po zabiegach chirurgicznych — ci z widokiem na drzewa z okna szpitalnego wypisywani byli wcześniej i potrzebowali mniejszych dawek środków przeciwbólowych niż pacjenci z widokiem na ścianę ceglaną.
Biologiczne aspekty kontaktu z roślinami
Poza teoriami psychologicznymi istnieje kilka obserwacji o charakterze biologicznym wyjaśniających korzystny wpływ kontaktu z roślinami:
- Mikrobioم glebowy — badania przeprowadzone przez Christophera Lowry'ego z University of Colorado (opublikowane w 2007 roku w Neuroscience) wskazały, że bakteria Mycobacterium vaccae obecna w glebie stymuluje w myszach wydzielanie serotoniny przez neurony szwu mózgu. Choć mechanizm u człowieka nie jest w pełni poznany, wyniki te budzą zainteresowanie badaczy zajmujących się biofliią.
- Fitoncydy — związki lotne wydzielane przez drzewa iglaste, opisane przez japońskich badaczy w kontekście praktyki shinrin-yoku (kąpieli leśnych), wykazują działanie immunostymulujące przez wzrost aktywności komórek NK (natural killer cells).
- Kortyzol i ciśnienie krwi — wielokrotnie powtarzany schemat badań, w którym pomiary fizjologiczne wykonywane są przed i po przebywaniu w środowisku zielonym, wykazuje tendencję do obniżenia poziomu kortyzolu i ciśnienia skurczowego, choć skala efektu jest różna w zależności od metodologii i populacji.
Specyfika pracy z roślinami jako działania terapeutycznego
Praca z roślinami różni się od biernego przebywania w ogrodzie tym, że angażuje aktywnie uczestnika w proces związany z cyklem życia rośliny. Specyficzne elementy mające znaczenie terapeutyczne to:
- Opieka nad żywym organizmem — regularne nawadnianie, przesadzanie i obserwacja wzrostu roślin rozwijają poczucie odpowiedzialności i relacyjność; szczególnie cenione w pracy z osobami wycofanymi społecznie
- Przewidywalny wynik — jeśli zasadzę nasionko i będę je regularnie podlewać, wyrośnie roślina. Ta prostota relacji przyczynowo-skutkowej jest psychologicznie znacząca dla osób z poczuciem niskiej sprawczości
- Sezonowość — ogród wymaga planowania i cierpliwości, co sprzyja myśleniu długoterminowemu i zakotwiczeniu w czasie
- Praca rękami — dotykanie gleby, sadzenie, przycinanie angażują propriocepcję i są stosowane jako element terapii sensoryczno-integracyjnej
Grupy korzystające z terapii roślinami w Polsce
W polskich warunkach programy terapeutyczne z użyciem roślin kierowane są do różnych grup:
- Seniorzy i osoby z demencją — ogrody pamięci i grupy florystyczne w dziennych domach pomocy; praca z roślinami wspiera zachowanie rytmu dnia i stymuluje pamięć autobiograficzną
- Dzieci z niepełnosprawnościami — zajęcia ogrodnicze w szkołach specjalnych jako element terapii integracji sensorycznej i ćwiczenia motoryki
- Osoby w kryzysie psychicznym — ogrody przy oddziałach dziennych psychiatrycznych; systematyczne działanie ogrodnicze jako element programu aktywizacji
- Osoby z niepełnosprawnością intelektualną — warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) z pracownią ogrodniczą; praca w ogrodzie jako element przygotowania do zatrudnienia wspomaganego
- Osoby po uzależnieniach — środowiskowe programy wychodzenia z uzależnień z elementami ogrodnictwa jako formy resocjalizacji i budowania struktury dnia
Ograniczenia i okoliczności wymagające ostrożności
Praca z roślinami, mimo swoich zalet, nie jest odpowiednia dla wszystkich i w każdych warunkach. Czynniki wymagające oceny przed włączeniem do programu terapeutycznego:
- Alergie na pyłki roślin lub kontaktowe zapalenia skóry od soków roślinnych
- Ograniczona sprawność manualna wymagająca dostosowania narzędzi
- Ryzyko połknięcia roślin trujących w przypadku osób z zaburzeniami poznawczymi — konieczność doboru bezpiecznych gatunków
- Warunki pogodowe — konieczność zapewnienia alternatywy w postaci zajęć wewnętrznych (np. zielarstwo doniczkowe, florystyka)
Każdy program terapeutyczny z elementami hortiterapii powinien być poprzedzony oceną indywidualnych potrzeb i możliwości uczestnika przez uprawnionego specjalistę.
Data ostatniej aktualizacji treści: 5 czerwca 2026