Definicja i zakres pojęcia
Termin „hortiterapia" pochodzi od łacińskiego hortus (ogród) i greckiego therapeia (leczenie). Współcześnie stosuje się go zamiennie z określeniami „hortikultura terapeutyczna" lub „terapia ogrodnicza", choć w literaturze anglojęzycznej pojawia się również termin horticultural therapy (HT).
Według American Horticultural Therapy Association (AHTA), hortikultura terapeutyczna to celowe stosowanie czynności ogrodniczych i ogrodów w ramach udokumentowanego programu terapeutycznego prowadzonego przez wykwalifikowanego specjalistę. Wyróżnia się ją od działalności rekreacyjnej w ogrodzie przez obecność konkretnych, mierzalnych celów terapeutycznych.
Zakres pojęcia obejmuje działania takie jak siew, pielęgnacja roślin, projektowanie ogrodu, florystyka, zioła i ogrodnictwo warzywne — zawsze w kontekście indywidualnie opracowanego planu dla uczestnika lub grupy.
Historia hortiterapii
Wzmianki o terapeutycznym znaczeniu ogrodów pojawiają się już w starożytnym Egipcie, gdzie lekarze zalecali spacery w ogrodach pałacowych osobom z zaburzeniami nastroju. W Europie benedyktyńskie klasztory średniowieczne utrzymywały ogrody lecznicze służące zarówno uprawie roślin leczniczych, jak i wyciszeniu umysłu.
Nowożytne podstawy hortiterapii jako dyscypliny klinicznej stworzył Benjamin Rush — jeden z założycieli American Psychiatric Association. W 1812 roku odnotował korzystny wpływ pracy w ogrodzie na stan pacjentów psychiatrycznych szpitala w Filadelfii.
W XX wieku hortikultura terapeutyczna zyskała ustrukturyzowaną formę w Stanach Zjednoczonych, gdzie po II wojnie światowej stosowano ją w rehabilitacji weteranów z urazami fizycznymi i psychicznymi. W 1973 roku powstało Kansas State University — pierwsza uczelnia oferująca akademicki program kształcenia hortiterapeutów. W Polsce formalnie zorganizowana hortiterapia rozwinęła się w środowiskach domów pomocy społecznej i warsztatów terapii zajęciowej od lat dziewięćdziesiątych XX wieku.
Modele stosowania hortiterapii
W praktyce wyróżnia się trzy główne modele wykorzystania hortikulonry terapeutycznej:
- Model kliniczny — prowadzony przez certyfikowanego terapeutę (HTR — Horticultural Therapist Registered) w ramach dokumentowanego planu terapeutycznego. Dotyczy osób z konkretnymi diagnozami medycznymi lub psychiatrycznymi.
- Model rehabilitacyjny — stosowany w placówkach rehabilitacyjnych w celu przywracania utraconych funkcji motorycznych i kognitywnych. Obejmuje m.in. ćwiczenia chwytania, siły dłoni i koordynacji wzrokowo-ruchowej poprzez czynności ogrodnicze.
- Model społeczno-rekreacyjny — obejmuje działania ogrodnicze prowadzone w grupach, nakierowane na wzmacnianie więzi społecznych, aktywność fizyczną i ogólne poczucie dobrostanu. W Polsce najczęściej spotykany w domach seniora i środowiskowych domach samopomocy.
Hortiterapia w Polsce — kontekst instytucjonalny
W Polsce hortiterapia nie posiada dotąd odrębnych ram prawnych ani certyfikowanego zawodu terapeuty ogrodniczego w sensie prawnym, choć trwają prace środowiskowe zmierzające do usystematyzowania tej dziedziny. Działania hortiterapeutyczne realizowane są przede wszystkim przez:
- warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) prowadzone zgodnie z ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej
- dzienne domy pomocy i środowiskowe domy samopomocy
- placówki dla dzieci z niepełnosprawnościami — szkoły specjalne i ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze
- ogrody przy oddziałach psychiatrycznych szpitali
- organizacje pozarządowe zajmujące się integracją społeczną
Finansowanie działań w części podmiotów odbywa się ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) oraz funduszy europejskich w ramach programów aktywizacyjnych.
Udokumentowane efekty hortiterapii
Literatura naukowa opisuje szereg obszarów, w których zaobserwowano korzyści płynące z udziału w programach hortiterapeutycznych. Wśród nich wymienia się:
- poprawę motoryki małej i zakresu ruchu w stawach dłoni i ramion
- obniżenie mierzalnego poziomu kortyzolu — hormonu stresu — po sesjach w ogrodzie
- polepszenie wyników w testach pamięci i uwagi u uczestników programów dla seniorów z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi
- zwiększenie poczucia sprawczości i samooceny u osób z długotrwałą chorobą lub niepełnosprawnością
- redukcję objawów depresji i lęku potwierdzoną w przeglądach systematycznych, m.in. opublikowanych w czasopismach Journal of Health Psychology i HortTechnology
Badania wskazują jednak na potrzebę uwzględniania ograniczeń metodologicznych — wiele badań cechuje mała próba lub brak grupy kontrolnej, co utrudnia wyciąganie jednoznacznych wniosków przyczynowo-skutkowych.
Stanowiska pracy ergonomicznej w hortiterapii
Praktycznym elementem programów hortiterapeutycznych jest dobór odpowiednich stanowisk pracy uwzględniających ograniczenia ruchowe uczestników. Ogrody terapeutyczne projektuje się z podwyższonymi grządkami dostępnymi z poziomu wózka inwalidzkiego, ścieżkami o szerokości umożliwiającej swobodny przejazd, a narzędziami z ergonomicznymi uchwytami. W Polsce przykładem takiego rozwiązania jest ogród sensoryczny przy Centrum Rehabilitacji im. prof. Mieczysława Walczaka w Świebodzinie.
Data ostatniej aktualizacji treści: 5 czerwca 2026